Türkiye’de ekonomi tartışmaları çoğu zaman yanlış sorular üzerinden yürütülüyor. Sanayisizleşmeden söz ediliyor, büyüme rakamları açıklanıyor, finans piyasalarındaki hareketlilik ekonomik başarı olarak sunuluyor. Oysa ülkede milyarlarca liralık fon vurgunları yaşanıyor, fabrikalarda işçiler hayatını kaybediyor, üretim artarken halkın geçim koşulları ağırlaşıyor.
Bütün bunlar birbirinden bağımsız olaylar değil. Ekonominin nasıl yönetildiğini, üretimin hangi amaçla üretildiğini,yaratılan zenginliğin kimlere aktarıldığını gösteren aynı tablonun bir aracıdır.
Asıl soru, Türkiye’de sanayi üretiminin olup olmadığı değil, bu üretimin kimin,kimler için yapıldığıdır.
Kamu kaynakları halkın mı, ayrıcalıklı zümrelerin çevrelerinin mi?
Milyarlarca liralık fon vurgunu, ekonomik düzenin finansal alandaki çarpıklığını ortaya koyuyor. Soruşturma kapsamında gündeme gelen isimlerin siyasal iktidar ve devlet bürokrasisiyle ilişkileri, olayın birkaç kişinin kişisel çıkarlarıyla açıklanamayacağını gösteren ciddi sorular ortaya koyuyor.
İktidar çevrelerinin bile doyumsuzluk, tamahkârlık ve finans bürokrasisine yerleşmiş ilişkiler ağından söz etmesi, sorunun devasa boyutunu ortaya koyuyor. Ancak birkaç kişinin suçlanması ile bu ilişkileri mümkün kılan düzenin sorgulanmasının yerini tutamaz.
Asıl mesele, kamu gücünün nasıl olup da belli sermaye çevrelerinin çıkarlarıyla iç içe geçildiğidir.
Devletin görevi, toplumun ortak kaynaklarını korumak ve bunları halkın ihtiyaçları doğrultusunda kullanmaktır. Kamu kaynaklarının denetimsiz biçimde el değiştirmesi yalnızca ekonomik kayıp birlikte, aynı zamanda kamusal sorumluluğun ve toplumsal güvenin ortadan kalkmasıdır.
Üstelik bu kayıpların bedeli çoğu zaman yine halka ödetilir. Vergiler, zamlar, azalan kamu hizmetleri ve daralan sosyal olanaklar, finansal yağmanın topluma yansıyan sonuçlarıdır.
Bu nedenle fon vurgunu yalnızca adli bir soruşturma konusu değildir. Siyasal sorumluluk, kamu yönetimi ve devletin hangi toplumsal çıkarı gözettiği sorunudur.
Üretim büyüyor, işçinin yaşamı neden korunamıyor?
İzmir’deki HABAŞ fabrikasında yaşanan ve çok sayıda işçinin hayatını kaybettiği patlama, üretim anlayışının insani boyutunu tartışmaya açıyor.
Bir ülkede fabrikalar çalışabilir, üretim artabilir, şirketler büyüyebilir. Ancak üretimi gerçekleştiren işçilerin yaşamı ve iş güvenliği korunmuyorsa bu büyümenin toplumsal anlamı sorgulanmalıdır.
İşçi emeği, üretimin vazgeçilmez ana unsurudur. Fabrikadaki makineyi çalıştıran, üretimi sürdüren, ekonomik değeri yaratan emekçi insandır. Buna rağmen işçinin yaşamı üretim maliyetlerinin gerisinde kalıyorsa sorun yalnızca teknik bir güvenlik eksikliği değildir. Üretimin hangi önceliklere göre üretildiği de sorgulanmalıdır.
HABAŞ’taki patlamanın nedenleri bağımsız biçimde araştırılmalı, sorumlular ortaya çıkarılmalıdır. Olayla ilgili habere,yorumlara getirilen yasak ile Mecliste verilen araştırma önergesinin AKP, MHP, oylarıyla reddedilmesi de kamuoyunun bilgi edinme ve hesap sorma hakkı açısından değerlendirilmelidir.
Ekonomik büyüme, insan yaşamının pahasına gerçekleşemez. İşçinin yaşamını korumayan bir üretim düzeni, ne verimli ne de toplumsal açıdan başarılı sayılabilir.
Sanayisizleşme değil, üretimin niteliği tartışılmalı.
Türkiye’de sanayinin ortadan kalktığını söylemek gerçekçi değildir. Demir-çelik, otomotiv, ilaç, cam, alüminyum, bakır, çimento ve enerji gibi alanlarda üretim sürmektedir. Dijitalleşme ve otomasyon da sanayinin sonu anlamına gelmez. Yapay zekâdan veri merkezlerine, iletişim ağlarından dijital platformlara kadar yeni teknolojilerin tamamı fiziksel üretime, enerjiye, madene ve sanayi altyapısına dayanır.
Ancak fabrikaların varlığı, sanayinin güçlü, bağımsız olduğu anlamına gelmez.
Bir ülke üretim yaparken temel girdilerde dışa bağımlı olabilir. Teknoloji geliştirmek yerine teknoloji ithal edebilir. İhracatını artırırken yüksek katma değer yaratmakta zorlanabilir. Üretim kapasitesi büyürken halkın refahı aynı ölçüde artmayabilir.
Bu nedenle sanayileşmeyi yalnızca üretim miktarını,büyüme oranlarıyla ölçemeyiz.
Asıl mesele üretimin verimliliği, teknolojik düzeyi, yerli girdi kapasitesi, istihdam yaratma gücü ve toplumsal getirisidir. Ülkenin kaynakları, uzun vadeli kalkınma hedefleri yerine kısa vadeli sermaye kazançlarına yöneltiliyorsa üretimdeki artış ekonomik bağımsızlığı sağlamaz.
Finansal sermayenin büyümesi de üretimin ortadan kalktığını göstermez. Fakat üretimden doğan kaynakların giderek daha fazla faiz, spekülasyon ve rant alanlarına yönelmesi, ekonominin üretim kapasitesiyle toplumsal refah arasındaki bağı zayıflatır.
Üretimden doğan zenginlik kime ait?
Burada üç olayın ortak ekonomik temelini görmek gerekiyor.
Fon vurgunu finansal kaynakların hangi zümrelerin çıkarına kullanıldığını, HABAŞ’taki işçi ölümleri üretimin hangi koşullarda gerçekleştirildiğini, sanayisizleşme tartışması ise ülkenin üretim kapasitesinin hangi amaçlarla geliştirildiğini sorgulamamızı gerektiriyor.
Üretim, insan emeğine dayanır. İşçi, yarattığı ekonomik değerin tamamını ücret olarak alamaz. Ücretin üzerinde yaratılan artı değer, sermaye birikiminin temel kaynaklarından birini oluşturur. Bu değer kâr, faiz ve rant biçimlerinde paylaşılır.
Sorun, sermaye birikiminin varlığı kadar, bu birikimin toplumsal ihtiyaçların önüne geçmesidir. Üretimden doğan zenginlik dar bir çevrede yoğunlaşırken toplumun geniş kesimleri yoksullaşıyorsa ekonomik büyümenin anlamı değişir.
Oysa üretimin amacı yalnızca şirketlerin kârını artırmak olamaz. Sanayi politikası istihdamı, teknolojik gelişmeyi, toplumsal refahı ve ekonomik bağımsızlığı birlikte hedeflemelidir.
Türkiye’nin ihtiyacı planlı sanayileşme, kamucu üretim politikası, güçlü kamu denetimi, teknolojik bağımsızlık ve emeğin hak ettiği değeri aldığı bir ekonomik düzendir.
Kamu kaynakları ayrıcalıklı çevrelerin değil, halkın ortak yararı için kullanılmalıdır. Sanayi yatırımları ülkenin uzun vadeli ihtiyaçlarına göre planlanmalıdır. Üretim verimliliği yalnızca şirketlerin kârlılığıyla değil, yarattığı istihdam, toplumsal fayda, ülkeye kazandırdığı üretim kapasitesiyle ölçülmelidir.
Çünkü ekonomi, sermayenin büyüklüğünden ibaret değildir. Ekonominin gerçek başarısı, halkın yaşam koşullarında görülür.
Türkiye’nin sorunu sanayisinin ortadan kalkması değil, üretimin halkın ortak çıkarlarına göre örgütlenmemesidir. Fon vurgunu, işçi ölümleri ve ekonomik bağımlılık aynı temel sorunu gösteriyor: Ülkenin kaynakları ve emeği toplumsal refah yerine dar çıkarların hizmetine sunuluyor. Artık yalnızca ne kadar ürettiğimizi değil, kimin için ürettiğimizi; yalnızca ne kadar büyüdüğümüzü değil, bu büyümeden halkın ne kazandığını tartışmalıyız.
