Atatürk’ü anmak, her 10 Kasım’da törenlere katılmak, çelenk koymak, saygı duruşunda bulunmak ve güzel sözler söylemekten ibaret değildir. Asıl sorun, Mustafa Kemal Atatürk’ün hangi koşullarda bir Cumhuriyet kurduğunu, demokratik bağımsızlık mücadelesini verdiğini ve bugün Cumhuriyet’in tüm değerlerinin aşındırıldığını anlamaktır. Çünkü bir ülke, kurucusunun adını her fırsatta anarken onun en temel ilkelerinden uzaklaşabilir. Türkiye’nin bugün yaşadığı çelişki tam da budur.
Atatürk’ün kurduğu Cumhuriyet, emperyalizme karşı verilen bağımsızlık savaşının kendisidir. Bu savaş yalnızca işgalci ordulara karşı değil, aynı zamanda ekonomik ve siyasal bağımlılığa karşı da verilmiştir. Tam bağımsızlık, Cumhuriyet’in temel taşıdır. Halk egemenliği, laiklik ve ulusal bağımsızlık birbirinden ayrı düşünülemez. Cumhuriyet’in anlamı, bir ülkenin kendi kaynakları, üretimi ve geleceği üzerinde kendi halkının söz sahibi olmasıdır. Bugün sorgulamamız gereken, esas bu ilkelerin nasıl, hangi siyasi tercihlerle aşındırıldığıdır.
Bu sürecin izleri 1950’li yıllara kadar uzanır. İzmir’in işgal yıllarında Galip Hoca adıyla Kuvayı Milliye mücadelesi veren Celal Bayar’ın Cumhurbaşkanlığı döneminde ABD ile kurulan ilişkiler, Türkiye’nin dış politikasında yeni bir dönemin başlangıcı oldu. Bayar’ın 1954 yılında 43 gün süren ABD gezisi, yalnızca diplomatik bir ziyaret değildi. Türkiye, giderek Batı ittifakının askerî, ekonomik ve siyasal düzenine bağlanıyordu. Kore Savaşı’na asker gönderilmesi, NATO üyeliği ve Marshall yardımları bu yönelişin önemli halkalarıydı. Ekonomik yardım ve güvenlik işbirliği adı altında kurulan ilişkiler, zamanla ülkenin kendi kararlarını alma gücünü sınırlayan bir bağımlılık düzenine dönüştü. ABD’de yükselen antikomünist siyaset, Türkiye’de de karşılığını buldu. Komünizmle mücadele dernekleri, gerici örgütlenmeler ve sol hareketlere yönelik baskılar, yalnızca dönemin iç siyasetinin ürünü değildi. Bunlar, Soğuk Savaş düzeninin Türkiye’deki siyasal ve toplumsal uzantılarıydı.
Bu bağımlılık ilişkileri sonraki yıllarda daha da derinleşti. 1960’lı yıllarda yükselen emek ve öğrenci hareketleri, bağımsızlık talepleri ve toplumsal uyanış, mevcut düzeni rahatsız etti. 6. Filo protestolarına karşı örgütlenen gerici saldırılar, toplumsal kutuplaşmanın nasıl körüklendiğini gösterdi. Ardından 12 Mart 1971 Muhtırası ve 12 Eylül 1980 Darbesi geldi. Her iki müdahale de halkın siyasal iradesini ve örgütlü toplumsal muhalefeti hedef aldı. 12 Eylül, yalnızca siyasi partileri kapatmadı; sendikaları, emek örgütlerini ve toplumsal mücadele kanallarını da ezdi. 12 Eylül darbesiyle birlikte,24 Ocak kararlarıyla şekillenen neoliberal ekonomi politikalarının önü açıldı. Böylece emeğin, toplumun örgütlü gücü zayıflatılırken sermayenin hareket alanı genişletildi.
12 Eylül 1980 darbe sonrasında gelişen siyasal İslam, bu ekonomik ve siyasal dönüşümden bağımsız değildi. Devletin laik ve kamusal niteliği aşındırılırken eğitimden sosyal yaşama, ekonomiden kamu yönetimine kadar geniş bir alanda yeni bir siyasal ve toplumsal yapı oluşturuldu. Aynı dönemde büyüyen terör ve şiddet ortamı, ülkenin demokratikleşme ve bağımsızlık sorunlarını daha da ağırlaştırdı. Ayrılıkçı terör örgütünün yükselişi ve yarattığı ağır toplumsal yıkım da Türkiye’nin güvenlik, demokrasi ve toplumsal bütünlük sorunlarının bir parçası oldu. Ancak bütün bu gelişmeleri yalnızca güvenlik politikalarıyla açıklamak mümkün değildir. Darbelerin, ekonomik tercihler, dış müdahaleler, kimlik siyaseti ve devlet yönetimindeki yanlışlar birlikte değerlendirilmeden bugünkü tablo anlaşılamaz.
Bugün karşı karşıya olduğumuz çürüme de bu tarihsel sürecin dışında değildir. Fon vurgunları, kamu kaynaklarının belirli sermaye çevrelerine aktarılması, ihale düzeni, banka ve şirket ilişkileri, çeteler, iş cinayetleri ve derinleşen yoksulluk birbirinden bağımsız olaylar değildir. Bir yanda üretimden kopan, rant ve finans üzerinden büyüyen bir sermaye düzeni; diğer yanda geçinemeyen emekliler, iş bulamayan gençler, beslenme çantasını dolduramayan çocuklar ve güvencesiz koşullarda çalışırken hayatını kaybeden işçiler vardır. Devletin görevi kamu yararını korumak ve toplumsal eşitliği sağlamakken, kamu gücünün belirli çıkar çevrelerinin zenginleşmesine hizmet etmesi Cumhuriyet’in kuruluş ilkeleriyle bağdaşmaz. Bu nedenle sorun birkaç kişinin yolsuzluğu ya da birkaç bürokratın suçu değildir. Asıl sorun,bu düzeni kuran, sürdüren, denetimsiz bırakan siyasal tercihlerdir.
Mustafa Kemal Atatürk’ün Altıok ilkesi tam da burada anlam kazanıyor. Tıbbiyeli Hikmetin Sivas Kongresi’nde dile getirdiği gibi bağımsızlık kararlılığı, bugün de Cumhuriyet’in temel değerlerini savunmanın tarihsel dayanağıdır. O kuşağın emperyalizme karşı mücadelesiyle bugünün devlet kaynaklarını yağmalayan sermaye çevrelerini aynı tarihsel çizgide değerlendirmek mümkün değildir. Bir tarafta tam bağımsızlık ve halkın egemenliği için mücadele edenler, diğer tarafta ekonomik ve siyasal gücü kendi çıkarları için kullananlar vardır.
10 Kasım’da asıl sorumluluğumuz, Mustafa Kemal Atatürk’ü yalnızca geçmişin büyük bir lideri olarak anmak değil, onun kurduğu Cumhuriyet’in geleceğini savunmaktır. Bunun yolu, tam bağımsızlığı yeniden temel siyaset hâline getirmekten, laikliği ve halk egemenliğini güçlendirmekten, kamusal kaynakları toplum yararına kullanmaktan ve üretime dayalı bir ekonomi kurmaktan geçer.
Mustafa Kemal Atatürk’ü anmak, onun adını söylemek değil, onun mücadelesini anlamaktır. Cumhuriyet’i savunmak ise geçmişe sığınmak değil, tam bağımsız, demokratik, eşit bir ülkenin geleceğini kurmaktır.
10 Kasım’da sorulması gereken soru şudur: Mustafa Kemal Atatürk’ü ne kadar andığımız değil, onun emanet ettiği Cumhuriyet’ten geriye ne bıraktığımızdır.
