Dünya yeni bir güç mücadelesinin içinden geçiyor. İkinci Dünya Savaşı sonrasında ABD öncülüğünde kurulan uluslararası düzen değişiyor. ABD, NATO ve askerî ittifaklar üzerinden küresel ağırlığını korumaya çalışırken Çin ekonomik gücü, ticaret ilişkileri ve diplomatik girişimleriyle uluslararası etkisini artırıyor. Rusya ise askerî ve siyasi varlığıyla Ortadoğu’daki stratejik konumunu sürdürüyor.
Bu gelişmeler yalnızca büyük devletlerin rekabetini değil, ülkelerin kendi geleceklerini belirleme mücadelesini de ilgilendiriyor. Çünkü dünya düzenindeki değişim, her ülkeye aynı ölçüde bağımsızlık sağlamıyor. Büyük güçlerin rekabeti, ekonomik ve askerî bağımlılıkları artırabileceği gibi yeni işbirliği alanları da yaratabiliyor.
ABD’nin NATO merkezli güvenlik sistemi, askerî ittifaklar ve savunma anlaşmaları üzerinden şekilleniyor. Çin ise daha çok ekonomik ilişkiler, yatırımlar, ticaret yolları ve diplomatik girişimler aracılığıyla etkisini genişletiyor. İran ile Suudi Arabistan arasındaki ilişkilerin yeniden kurulmasında oynadığı rol ve Pakistan’la 31 Mart 2026’da açıkladığı beş maddelik barış girişimi bu politikanın örnekleri arasında bulunuyor. Bu girişimde çatışmaların durdurulması, ülkelerin egemenliğinin korunması ve sorunların diplomasi yoluyla çözülmesi öne çıkıyor.
Rusya’nın Ortadoğu politikası ise askerî varlığı, enerji ilişkileri ve bölgesel güvenlik hesaplarıyla şekilleniyor. Çin ve Rusya’nın öncülük ettiği Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) de bu değişen uluslararası düzenin önemli platformlarından biri.
Ancak ŞİÖ’yü NATO’nun doğrudan karşılığı olan bir askerî ittifak gibi değerlendirmek doğru değildir. ŞİÖ; güvenlik, ekonomi, enerji, siyaset ve bölgesel işbirliği alanlarında faaliyet gösteren farklı bir örgütlenmedir. Türkiye de bu örgütün üyesi değil, diyalog ortağıdır.
Dolayısıyla Türkiye açısından mesele NATO’dan ayrılıp ŞİÖ’ye katılmak değildir. Mesele, farklı uluslararası yapılarla ilişkilerini kendi ulusal çıkarları doğrultusunda yürütebilme kapasitesidir.
İşte Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması bu büyük tablonun içinde değerlendirilmelidir.
Anlaşma, üç ülkeden birine yönelik dış kaynaklı silahlı saldırının diğerlerine de yapılmış sayılmasını, ortak savunma, istihbarat paylaşımı ve savunma sanayisi işbirliğini öngörüyor. Türkiye açısından bu hükümler yalnızca askerî işbirliği anlamına gelmiyor. Aynı zamanda gelecekte üstlenilecek siyasi ve stratejik sorumlulukları da beraberinde getiriyor.
Anlaşmayı hazırlayanların açıklamalarında bölgesel barış, caydırıcılık ve ülkelerin kendi güvenliklerini sağlama iradesi öne çıkarılıyor. Bu hedefler elbette tartışılabilir ve değerlendirilebilir. Ancak asıl soru şudur: Bu işbirliği Türkiye’nin kendi güvenlik ihtiyaçlarına nasıl cevap verecek? Bölgedeki diğer ülkelerle ilişkileri nasıl etkileyecek? Olası bir çatışmada Türkiye’nin üstleneceği sorumlulukların sınırları ne olacak?
Bir savunma anlaşmasının gerçek niteliği, yalnızca imza töreninde yapılan açıklamalarla değil, kriz anında nasıl uygulanacağıyla ortaya çıkar.
Burada İran, Körfez ülkeleri ve İsrail arasındaki gerilimler de göz önünde bulundurulmalıdır. Türkiye’nin herhangi bir bölgesel çatışmanın tarafı hâline gelmemesi, komşularıyla ilişkilerini koruması ve sorunların diplomasi yoluyla çözülmesini desteklemesi önemlidir.
Büyük güçlerin rekabetinde taraf olmakla bağımsız dış politika yürütmek aynı şey değildir. ABD’nin politikalarına karşı çıkmak, otomatik olarak Çin’in veya Rusya’nın politikalarını benimsemeyi gerektirmez. Aynı şekilde Çin’le ekonomik işbirliği geliştirmek de Türkiye’nin kendi stratejik kararlarını bu ülkeye bırakması anlamına gelmemelidir.
Türkiye bütün ülkelerle ilişki kurabilir. NATO üyeliğini sürdürebilir, ŞİÖ ile diyalog geliştirebilir, Çin’le ticaret yapabilir, Rusya’yla enerji ve diplomasi alanında işbirliği yürütebilir. Ancak bütün bu ilişkilerin ortak ölçüsü Türkiye’nin egemenliği ve halkın çıkarları olmalıdır.
Bağımsızlık yalnızca askerî güvenlikle de sınırlı değildir. Üretim gücü zayıf, teknoloji alanında dışa bağımlı, enerji ihtiyacını büyük ölçüde dışarıdan karşılayan ve ekonomisini yabancı sermaye hareketlerine bağımlı hâle getiren bir ülkenin siyasi bağımsızlığı da sürekli baskı altında kalabilir.
Bu nedenle ulusal güvenlik, ekonomik bağımsızlıktan ayrı düşünülemez. Sanayide üretim, bilim ve teknoloji, enerji güvenliği, tarımda kendine yeterlilik ve savunma sanayisinde yerli kapasite, bağımsız dış politikanın temel dayanaklarıdır.
Mekke Anlaşması’nın TBMM’de kabul edilmesi de bu açıdan önemli bir demokratik denetim tartışması doğurmuştur. Ülkenin geleceğini ilgilendiren savunma anlaşmalarının bütün hükümleri açıkça tartışılmalı, olası sonuçları kamuoyuna anlatılmalı ve Meclis’in denetim yetkisi etkin biçimde kullanılmalıdır.
Çünkü dış politika yalnızca hükümetlerin yürüttüğü bir diplomasi faaliyeti değildir. Halkın egemenliğiyle, ülkenin geleceğiyle ve gelecek kuşaklara bırakılacak siyasi sorumlulukla doğrudan ilgilidir.
Cumhuriyet’in kuruluş felsefesi burada yeniden önem kazanıyor. Atatürk’ün tam bağımsızlık anlayışı, Türkiye’nin herhangi bir büyük devletin siyasi, ekonomik veya askerî kararlarına bağımlı olmadan kendi yolunu belirlemesini gerektirir.
Bugün de temel mesele budur.
Türkiye, ABD ile Çin arasındaki rekabette bir tarafın uzantısı mı olacak? Rusya’nın bölgesel hesapları içinde kendisine bir konum mu arayacak? Yoksa bütün bu ülkelerle ilişkilerini kendi ulusal çıkarlarına göre düzenleyen bağımsız bir dış politika mı geliştirecek?
Mekke Anlaşması’nı tartışırken bu soruların dışına çıkamayız.
Türkiye’nin ihtiyacı yeni bir güç merkezine bağlanmak değil, kendi kararlarını verebilecek ekonomik, siyasi ve demokratik güce sahip olmaktır.
Cumhuriyet’in bize bıraktığı temel miras budur: Halk egemenliği, ulusal bağımsızlık ve hiçbir ülkenin iradesine tabi olmadan kendi geleceğini belirleme hakkı.
Çünkü tam bağımsızlık, bir bloktan çıkıp başka bir bloğa girmek değildir.
Tam bağımsızlık, Türkiye’nin kendi geleceği hakkında son sözü kendisinin söylemesidir.